Wie van buiten het onderwijs komt, struikelt al snel over de terminologie: eerstegraads, tweedegraads, pabo, PDG, bevoegd, bekwaam. Dat zijn geen synoniemen voor "goede leraar", het zijn precies afgebakende wettelijke categorieën, elk gekoppeld aan een opleiding en aan de klassen waarvoor je daarmee mag lesgeven. Hieronder de drie hoofdcategorieën zoals de Rijksoverheid ze zelf indeelt, plus de twee veelgebruikte zij-ingangen daarnaartoe.
De pabo-bevoegdheid: basisonderwijs
De vierjarige hbo-opleiding leraar basisonderwijs (de pabo) geeft bevoegdheid voor het basisonderwijs en het speciaal basisonderwijs. Er bestaat ook een academische variant: een combinatie van een pabo-diploma met een universitaire onderwijskunde-opleiding, bedoeld voor wie zowel in de klas als in onderzoek/beleid wil kunnen werken. Zonder deze route, maar met een ander hbo/wo-diploma en werkervaring, kom je in het basisonderwijs via zij-instroom terecht in plaats van via de pabo.
De tweedegraads bevoegdheid
Een tweedegraads lerarenopleiding aan een hogeschool geeft bevoegdheid voor de eerste drie leerjaren van havo en vwo, voor het hele vmbo, voor het beroepsonderwijs en volwasseneneducatie (mbo/bve), en voor het praktijkonderwijs. Dit is in de praktijk de breedste bevoegdheid qua schooltypen — een tweedegraads leraar wiskunde kan in theorie op een vmbo, in de onderbouw havo/vwo én op een mbo terecht.
De eerstegraads bevoegdheid
Een eerstegraads opleiding — aan hogeschool of universiteit — geeft bevoegdheid voor alle klassen van havo en vwo, inclusief de examenklassen, plus dezelfde schooltypen als de tweedegraads bevoegdheid. Het verschil met tweedegraads zit dus niet in "beter of slechter", maar in de bovenbouw havo/vwo: die mag je alleen met een eerstegraads bevoegdheid.
Twee zij-ingangen die geen "aparte" bevoegdheid zijn
- Zij-instroom in het beroep: geen eigen bevoegdheidscategorie, maar een alternatieve route naar een van de drie bevoegdheden hierboven, voor wie al een hbo/wo-diploma en werkervaring heeft. Zie Wat is zij-instroom.
- Het Pedagogisch Didactisch Getuigschrift (PDG): geen volledige eerste- of tweedegraads bevoegdheid, maar een erkend getuigschrift specifiek voor het mbo, gecombineerd met je eigen vakbekwaamheid. Zie Zij-instroom vs. PDG-traject.
Bevoegd is niet hetzelfde als bekwaam
Twee wettelijke termen die makkelijk door elkaar lopen: bevoegd gaat over je diploma — heb je de opleiding die bij een bepaald schooltype of leeftijdsgroep hoort. Bekwaam gaat over wat je daadwerkelijk kunt aantonen in de praktijk. Dat onderscheid is precies de kern van zij-instroom: je bent tijdens het traject nog niet bevoegd, maar wordt wel geacht je bekwaamheid op te bouwen en aan het eind aan te tonen via het bekwaamheidsonderzoek (zie het geschiktheidsonderzoek uitgelegd voor hoe dat in de praktijk werkt). Een school mag je dus, onder voorwaarden, al wel voor de klas zetten voordat je volledig bevoegd bent — zolang het traject richting bekwaamheid en bevoegdheid officieel loopt.
Waarom dit verschil er echt toe doet
Scholen controleren bevoegdheden niet uit formaliteit: de onderwijsinspectie houdt scholen verantwoordelijk voor onbevoegd gegeven lessen, en salarisschaal (zie wat een leraar verdient) hangt samen met het niveau waarop je mag lesgeven. Voor wie overweegt de overstap te maken, is de eerste praktische vraag dus niet "welke bevoegdheid is het beste", maar "welke bevoegdheid past bij het schooltype en de leerlingen waar ik voor wil staan" — en vervolgens welke route (opleiding vooraf, of zij-instroom/PDG) daar het snelst bij past gegeven je huidige diploma.